Bijzonder en licht bevreemdend: Last and First Men van Neon Dance en Echo Collective

Dans is niet echt mijn terrein – ik kan geen stijlen benoemen of technieken aanwijzen – maar de muziek van Jóhann Jóhannsson wél. Een van zijn laatste composities, afgewerkt vlak voor zijn dood in 2018, zit precies op dat elektronische randje waar ik graag rondhang: donkere drones, trage spanningsbogen, texturen die aanzetten tot wegdromen en wegzakken tegelijk. Dit randje is ook direct de link naar What Happens. Met de 16mm zwart-witfilm als achtergrond en die massieve brutalistische gebouwen in beeld, schuift alles meteen richting sci-fi en ambient: het lijkt alsof je in een langzaam ademende, futuristische soundscape bent beland.

Futuristische lichamen, herkenbare emoties

Drie dansers – Fukiko Takase, Kelvin Kilonzo en Aoi Nakamura – geven gestalte aan een verre mensensoort uit Olaf Stapledons roman Last and First Men (1930), een toekomstverhaal dat miljarden jaren overspant, vol evolutie, oorlogen en ondergang. Je ziet hun lichamen zoeken, wankelen, zich verzetten tegen een einde dat al vast lijkt te liggen, tot er alleen nog de stilte van berusting overblijft. Ook zonder danskennis kwam dat bij mij hard aan: ik had verwacht vooral naar de muziek te luisteren, maar ik merkte dat ik steeds vaker naar de lichamen keek om te snappen wat er op het spel stond. De choreografie van Adrienne Hart – gemaakt samen met de dansers – houdt het lichamelijk, aards en breekbaar, nooit puur abstract. De kostuums en objecten van Ana Rajcevic voegen daar een laag aan toe: ze zien eruit als iets tussen pantser, fossiel en toekomst-tech, ruw en toch precies, alsof deze lichamen al half zijn doorgegroeid naar een andere soort.

De score als ruggengraat

De muziek is hier de ruggengraat: Jóhannssons score, postuum gepolijst door Yair Elazar Glotman, wordt live opengetrokken en opnieuw belichaamd. Op het podium mengen opgenomen materiaal en film naadloos met live spel van Else Torp, Kate Macoboy en Echo Collective – Margaret Hermant (viool), Sophie Bayet (viool) Neil Leiter (altviool), Charlotte Danhier (cello) en Jaroslaw Mroz (bas). Echo Collective, het Brusselse ensemble dat grenzen tussen klassiek, ambient en experiment doorbreekt, voelt hier op zijn plek: de klank is strak en emotioneel, heel precies maar nooit steriel. Over dat alles hangt Tilda Swintons stem als een bericht uit een verre tijd: helder, afstandelijk, rustig, maar met een ondertoon die het dystopische drama nog verder aandikt.

Alles vult elkaar aan

Wat deze voorstelling zo sterk maakt, is hoe de onderdelen elkaar ondersteunen in plaats van concurreren. De filmbeelden geven een wereld: verlaten monumenten, massieve vormen, een landschap dat bijna buitenaards oogt. De muziek vult die leegte met spanning en melancholie, de dansers brengen er een lichaam in dat voelt als het laatste restje menselijkheid dat blijft bewegen zolang het kan. Daardoor heb je voortdurend het gevoel dat je op drie plekken tegelijk moet kijken en luisteren: naar de lichamen, naar de architectuur in de film, naar de klanklaag die alles omsluit. Het tempo is traag, de voorstelling neemt echt de tijd, maar net daardoor word je je extra bewust van kleine verschuivingen; de kleinste beweging of lichtverandering voelt meteen belangrijk.

Hoe het binnenkomt

Voor iemand die niet “thuis” is in dans, vond ik het opvallend hoe direct dit stuk binnenkwam. Ik stapte binnen voor Jóhannssons muziek en de live-uitvoering door Echo Collective, maar ging naar buiten met het gevoel dat juist de combinatie met dans en film de muziek scherper en menselijker maakte. Het verhaal van een toekomstige mensensoort op de rand van uitsterven blijft hier niet hangen in theorie: het wordt iets dat je lijfelijk meekrijgt, in ademhaling, spanning in schouders, een arm die net te lang blijft hangen. Het is geen makkelijke, snelle show; je moet je overgeven aan het tempo. Maar als je dat doet, merk je dat je constant bang bent om iets te missen, omdat elke laag – beeld, geluid, beweging – wel ergens oplicht. Voor mij smaakt het vooral naar meer van dit soort kruisbestuivingen: voorstellingen waar je als liefhebber van elektronische, experimentele of ambient muziek vanzelf in meegetrokken wordt, zelfs als je jezelf nooit als danspubliek hebt gezien.